Verslag van cursus onderwater biologie 2011

Misschien een herkenbare situatie: Je bent in Zeeland wezen duiken, je komt het water uit en loopt naar de auto. Met je buddy praat je na over de leuke duik waarin je zeesterren, anemonen, krabben en wat verschillende vissen hebt gezien. Bij de auto aangekomen hoor je de mensen naast je praten over de tergipes, galathea, tubularia en de vorskwab. Wat zijn dat voor dieren? Hoe weten zij al die namen? En waarom hebben zij zoveel 'speciale' dingen gezien? Die dieren zullen wij waarschijnlijk nooit vinden....

Vele duikers hebben eigenlijk geen idee hoe de dieren en planten heten die ze onderwater tegen komen. Maar de meeste hebben ook geen idee waar ze naar moeten zoeken. En dat terwijl steeds meer mensen ook gaan fotograferen en juist daarom al deze dieren willen kunnen vinden en benoemen. Dit, maar ook diverse andere redenen, waren de aanleiding voor 29 mensen om deel te nemen aan de cursus van de Biologische Werkgroep (BW) die op vrijdagavond 17 juni 2011 van start ging.

Na de voorstelronde deed Ron Offermans de aftrap met zijn presentatie over soortenrijkdom in zoet en zout water, waarbij vele diersoorten aan bod kwamen. Sommige van deze soorten waren bij de meeste wel bekend, andere soorten hadden sommige nog nooit van gehoord. Aan het eind van de presentatie werd gekeken of je er iets van op had gestoken: een opdracht waarbij je 25 fototjes moest uitknippen en vervolgens opplakken bij de juiste hoofdgroep waar het dier tot behoort. Dit zorgde al gelijk voor een leuke samenwerking tussen de deelnemers en gesnuffel in de vele boeken die aanwezig waren.

Op zaterdagochtend zaten we rond kwart voor 8 aan het ontbijt. Na het ontbijt en de afwas kregen we een presentatie over Ecologie. Tevens kregen we de opdracht voor onze eerste duik mee: zoek van elke hoofdgroep twee verschillende diersoorten. Deze opdracht zouden we uitvoeren bij 't Koepeltje in de Grevelingen. Oorspronkelijk stond een duik in de Oosterschelde op het programma, maar gezien de harde wind (5 tot 7!) tijdens het hele weekend, moesten we uitwijken naar de Grevelingen. Maar dat was geen ramp, want iedereen was blij het water in te mogen! De duik verliep voorspoedig en behalve de afwezigheid van mosdiertjes en wormen (deze laatste waren er wel, maar zaten diep in de bodem) hebben we van alle hoofdgroepen minimaal 2 soorten kunnen vinden. Na de duik kwamen we terug in de Koebel. Per buddyteam werd uitgezocht wat we nou eigenlijk hadden gezien. De boeken waren hier een goed hulpmiddel bij, maar ook de aanwezige biologen werden veel om hulp gevraagd. Na de lunch was de nabespreking van onze eerste duik. Hierbij konden we met elkaar delen welke diersoorten gesignaleerd waren. Het leek bijna een soort competitie: wie heeft het meeste gezien.

Om vast te leggen welke diersoorten je hebt gezien en in welke aantallen kan gebruik worden gebruikt van het MOO-formulier (Monitoringproject Onderwater Oever). Na een duik kun je op dit formulier je waarnemingen vastleggen en opsturen naar Stichting Anemoon. Wanneer zoveel mogelijk mensen hun waarnemeningen delen, kan inzicht worden verkregen in ondermeer de verspreiding, trends en seizoenspatronen. Wij mochten van onze eerste duik ook alvast een MOO-formulier invullen, als je jezelf hiermee vertrouwd voelde. Omdat dit formulier wat overweldigend kan zijn als je het voor de eerste keer ziet (er staan ruim 147 verschillende dieren op), was de opdracht voor de tweede duik om vijf verschillende hoofdgroepen te monitoren en na de duik je waarnemingen in te vullen op een MOO-formulier. Daarnaast moesten we voor de tweede duik kijken naar de invloed van de mens onderwater, kijken hoeveel diersoorten je gedurende 1 minuut op een stuk zandbodem ziet en tot slot een stuk zwemmen, jezelf omdraaien en terugzwemmen om te kijken wat je met je eigen vinslagen voor verstoringen veroorzaakt. Deze laatste opdracht zorgde voor wat hilariteit tijdens de uitleg, want veel duikers in Nederland zouden als uitkomst van deze opdracht "ik zag niets meer" hebben…

Voor de tweede duik reisde we af naar Dreischor. Al vanaf de verte was een grote drukte op de parkeerplaats bij Dreischor te zien, vergelijkbaar met de sepia-chaos bij de Zeelandbrug. Wat zou hier te zien zijn? Een zeepaardje? Nee, dat was het niet. Het kwam door de harde wind waardoor er maar een beperkt aantal duikplaatsen beschikbaar waren. Gelukkig was het bij Dreischor Gemaal wel rustig, dus hebben wij met de hele groep hier gedoken. Enkele waarnemingen van deze duik waren het botervisje, de zwarte grondel met eieren in een oesterschelp, veel oorkwallen, oorkwalpoliepen en diverse soorten garnalen (bijvoorbeeld de sierlijke steurgarnaal) en krabben (bijvoorbeeld de strandkrab en de penseelkrab). Teruggekomen bij de Koebel was Lodewijk al bijna klaar met het bereiden van een heerlijke Surinaamse maaltijd. Nadat iedereen zijn buikje rond had gegeten hadden we een uurtje vrij te besteden, voordat we met 'De Quiz' zouden starten. Dit vrije uurtje werd heel gevarieerd besteed: een uurtje slapen, de boeken doorzoeken naar wat we hebben gezien, logboeken invullen en de aquaria 'in duiken'. In het clubhuis hadden we namelijk drie aquaria staan waar allerlei verschillende diersoorten uit Zeeland in zaten. Deze waren voor aanvang van het weekend, maar ook tijdens het weekend, verzameld als 'studiemateriaal'.

Om half 9 was het tijd voor De Quiz! Het ging als volgt: per ronde waren er drie teams van twee personen die tegen elkaar moesten strijden. Op het scherm stonden vijf categorieën (bijvoorbeeld planten, aan tafel, seks, niet planten, raden maar) met in elke categorie 5 vragen. Deze vijf vragen waren verbonden aan punten (200, 400, 600, 800 en 1000 punten). Bij een goed antwoord kreeg je de punten erbij, bij een verkeerd antwoord gingen die punten eraf. Het uiteindelijke doel lijkt me duidelijk: zoveel mogelijk punten behalen. Er zijn diverse ronden gespeeld en uiteindelijk hebben Sander en ik de quiz gewonnen. De hoofdprijs was een doos overheerlijke bonbons! De rest van de avond werd besteed met drinken van een biertje, napraten over de dag en het kijken van een film over de Oosterschelde.

Ook zondagochtend zaten we weer rond 8 uur aan het ontbijt. Leuk was dat bijna iedereen voor het ontbijt al even zijn hoofd 'in' het aquarium had gestoken om te kijken of alle dieren nog leefde, maar ook om te kijken of we nog iets nieuws konden vinden wat we nog niet hadden gezien. We blijven tenslotte duikers die geďnteresseerd zijn in het onderwaterleven! Na het ontbijt gingen we krabben en garnalen determineren. Inmiddels wisten we van de meeste soorten de namen al, maar nu gingen we door middel van determinatietabel proberen de juiste namen te vinden. We willen tenslotte steeds nieuwe soorten vinden, dus dan moeten we wel weten hoe we de juiste naam kunnen achterhalen. Het bleek dat het niet zo heel ingewikkeld is om de juiste naam van een krab te vinden, maar die van een garnaal was toch een stuk lastiger. Dit komt door de vele Latijnse woorden die in de tabel gebruikt worden, waar wij niet bekend mee zijn.

Na het determineren zijn we met de hele groep naar Het Veerse Meer gegaan, waar we de derde duik van de cursus gingen maken. Een groot deel van de groep had nog nooit in het Veerse Meer gedoken. Het Veerse meer is brak water en het was leuk om te zien hoe verschillend het onderwaterleven was ten opzichte van de Grevelingen.. Zo zaten er op deze plek erg veel penseelkrabben, groene baksteenanemoontjes en gevlochten fuikhoorntjes. De opdracht tijdens deze duik was trouwens om te kijken hoe invloeden van de mens onderwater merkbaar waren.

Na de duik zijn we eerst gaan lunchen, waarna er nog een presentatie volgde over 'Mens en duikmilieu', gepresenteerd door Anne Lamers. Hierin kwamen onder andere diverse exoten aan bod: dieren die van oorsprong niet in Nederland voorkwamen, maar via diverse wegen toch hier terecht zijn gekomen. Van sommige is het bekend dat ze hier van oorsprong niet vandaan komen, maar van andere soorten was het toch wel verrassend. Zo bleken de driehoeksmossel en de zwarte grondel al dusdanig te zijn ingeburgerd, dat we ze (in principe) niet meer als exoten zien.

Deze presentatie was tevens alweer de afsluiting van het weekend. Nee, dat is niet helemaal waar. Het ondertekenen van de brevetten was de afsluiting van het weekend!

Tot slot: Ik wil iedereen die dit weekend tot een succes heeft helpen maken hartelijk bedanken! En was je er dit jaar niet bij? Geef je dan nu alvast op voor de cursus van volgend jaar, want het is meer dan de moeite waard! Het is toch fantastisch om te weten wat je onderwater ziet, maar ook om te weten waar je nou juist dat ene diertje kunt vinden wat je al zo lang zoekt! Voor mij in ieder geval wel!

Martijn Spierenburg